من بعده الجسد كله پس طريق شناخت نبض كه بعض قدما قرار داده‌اند و عليه صاحب كامل الصنائع و ابن ابى صادق آنست كه مقيس عليه اصابع نباض باشد و جالينوس گفته كه مقيس عليه حالت صحت باشد و اين موقوف‌ست بر آنكه طبيب نبض شخصى را در وقت اعتدال مزاج و تندرستى ديده باشد و از حال وى واقف بوده پس چون عند المرض بيند كما ينبغى بر تغير نبض حكم كند كه از درجهء اعتدال شخصى چقدر تفاوت كرده و چسان تغير نموده و متاخرين وجه حق و موصل مطلوب همين دانسته‌اند اما از آنكه طبيب را با هر مريض تقدم معرفت محال‌ست لاجرم طريق قدما بايد ورزيد و جنس نبض بسيط يعنى اجناس ادلهء آن نه است جنس اول مقدار عرق است و آن نه است طويل قصير معتدل بينهما عريض ضيق معتدل بينهما مشرف منخفض معتدل بينهما نبض طويل آن باشد كه اجزاى نبض به نباض كه اصابع آن در آكندگى و لاغرى معتدل باشد در طول متجاوز از چهار انگشت معتدل محسوس شود و سبب اين زيادتى حرارت بود و اگر معتدل الاصابع نباشد آن را بر معتدل الاصابع قياس كند و قصير آنست كه به نباض معتدل الاصابع در طول كمتر از چهار انگشت معتدل محسوس شود و سبب اين كمى حرارتست و معتدل بينهما آنست كه موافق اصابع اربع نباض معتدل الاصابع محسوس شود و اين دلالت كند بر اعتدال حرارت و برودت و بر همين قياس بود حال دلالت اضداد و معتدلهاى اقسام اجناس ديگر در زيادتى و كمى و عريض آنست كه اجزاى نبض در عرض و پهنائى اصابع زياده از معتدل محسوس شود و اين دلالت كند بر زيادتى رطوبت و ضيق آنكه ضد عريض بود و اين دلالت كند بر كمى رطوبت و معتدل بينهما آنكه متوسط بود ميان هر دو و اين دلالت كند بر اعتدال رطوبت و يبوست بدن و مشرف آنست كه اجزاى نبض در ارتفاع بيشتر از معتدل محسوس شود و اين دلالت كند بر زيادتى حرارت و منخفض ضد مشرف بود و اين دلالت كند بر كمى حرارت و معتدل بينهما آنكه متوسط بود ميان هر دو و اين دلالت كند بر اعتدال حال جنس دوم كيفيت قرع نبض و آن سه قسم‌ست قوى و ضعيف و معتدل بينهما قوى آنست كه سخت بكوبد سر انگشتان را و اين دلالت مىكند بر وفور قوت حيوانى و ضعيف ضد اوست و دلالت مىكند بر ضعف قوت حيوانى و معتدل متوسط بود جنس سوم زمان حركت است و آن نيز سه قسم‌ست سريع بطى معتدل بينهما سريع آنست كه زمان حركت او نهايت كوتاه باشد و سببش شدت حاجت ترويح‌ست و اين دلالت كند بر زيادتى حرارت و استيلاى قوت حيوانى و بطى ضد اوست و دلالت كند بر برودت و ضعف قوت و معتدل بينهما متوسط بود جنس چهارم زمان سكون است و آن نيز بر سه قسم‌ست متواتر متفاوت معتدل بينهما متواتر آنست